به گزارش سینماپرس، آیین وداع و تشییع پیکر ایرج (حسین) خواجه امیری خواننده پیشکسوت موسیقی سنتی ایرانی ملقب به «پهلوان آواز» با حضور مهدی شفیعی معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بابک رضایی مدیرکل دفتر امور موسیقی وزارت فرهنگ، اسحاق شکری مدیرعامل انجمن موسیقی ایران، حمیدرضا نوربخش مدیرعامل خانه موسیقی، علی جهاندار، علی‌اصغر شاه‌زیدی، داود گنجه‌ای، هوشنگ، اردشیر کامکار، محمد موسوی، حسام‌الدین سراج، جواد طوسی، قاسم افشار، علیرضا افتخاری، بیژن بیژنی، حسین علیشاپور، ارسلان کامکار، کامران همت‌پور، بهرام گودرزی، رامبد صدیف، محمد موسوی، قاسم رفعتی، ایرج رحمانپور، مجتبی عسگری، مهدی یغمایی، خانواده هنرمند و جمعی از مسئولان و هنرمندان با اجرای سیدعباس سجادی در پهنه فرهنگی هنری رودکی مقابل تالار وحدت برگزار شد.

ایرج را نمی‌توان از تاریخ موسیقی و آواز کشور جدا کرد

حمیدرضا نوربخش مدیرعامل خانه موسیقی ایران در این آیین با عرض خیرمقدم خدمت هنرمندان، استادان، پیشکسوتان، عاشقان موسیقی، عاشقان آواز، عاشقان ایران و عاشقان ایرج بزرگ اظهار کرد: به خانواده و خاندان ارجمند خواجه‌امیری، فرزندان گرانقدر او، به‌ویژه هنرمند ارجمند، احسان خواجه‌امیری و نیز به همه شما عاشقان و شیفتگان هنر و به همه مردم ایران تسلیت عرض می‌کنم.

وی با اشاره به اینکه ایرج، خاطره چندین نسل است، افزود: چه ما بخواهیم و چه نخواهیم، چه من بگویم و چه نگویم، ایرج را نمی‌توان از تاریخ موسیقی و آواز این کشور جدا کرد. حنجره بی‌نظیر، استثنایی و خدادادی او، متر و معیار صدا بوده، هست و خواهد بود.

نوربخش گفت: ایرج در طول نزدیک به نیم‌قرن و شاید اندکی بیشتر، آثار بسیار ارزشمند و گرانقدری خواند؛ آواز خواند، ترانه خواند و همه را به آرشیو، حافظه فرهنگی، هنری و موسیقایی ایران تقدیم کرد و اضافه کرد.

مدیرعامل خانه موسیقی ایران بیان کرد: چند سال پیش، گفت‌وگویی مفصل با ایرج داشتم؛ درباره مسیر رشد و بالیدن او و اینکه چگونه وارد این عرصه شد. این گفت‌وگو با مصاحبه‌های معمول که غالباً به بیان زندگی‌نامه هنرمند محدود می‌شود، کمی متفاوت بود. از زوایای دیگری به موضوع نگاه کردم که امیدوارم فرصتی پیش آید تا درباره آن بیشتر سخن بگویم.

وی افزود: آنچه در آن گفت‌وگو دریافتم، این بود که این مرد، ژنی بی‌نظیر، عجیب و استثنایی داشت. بدون آنکه معلمی مستقیم داشته باشد، با ذهن و ضمیر خود و با نبوغ ویژه‌ای که بر آن تاکید دارم، از همه شنیده‌ها و دریافت‌هایش در آن منطقه بهره گرفت؛ مجموعه‌ای از آموخته‌ها را درونی کرد، سبک و سیاقی پدید آورد و سپس به تهران آمد.

نوربخش اظهار کرد: ایرج بزرگان بسیاری، از جمله استاد صبا و دیگر استادان را دید و از خرمن وجود همه آنان خوشه برچید اما در نهایت، «ایرج» با سبک ویژه خودش در آوازخوانی شد. طبیعتاً آوازخوانی ایرج متأثر از مکتب آواز اصفهان بود، چراکه خود او نیز فرزند همان منطقه بود؛ منطقه‌ای که استاد بزرگ تاج اصفهانی و بسیاری از بزرگان دیگر در آن زیستند، بالیدند و آثار ارزشمند ارائه کردند اما ایرج با تکیه بر این میراث، سبک ویژه و یگانه خود را خلق کرد.

مدیرعامل خانه موسیقی ایران گفت: یک آوازخوان، در روندی زمان‌بر رشد می‌کند؛ نزد استادان می‌رود، شیوه‌ها و سبک‌های گوناگون را دنبال می‌کند تا سرانجام به زبان، گفتمان و امضای شخصی خود برسد اما ایرج در همان جوانی، سبک و سیاق مستقل خود را در آوازخوانی یافته بود.

وی افزود: خوشبختانه آوازهای فراوانی از ایرج به یادگار مانده است؛ آثاری که تا ایران هست و تا تاریخ هست، ماندگار خواهند بود و مردم از آن‌ها بهره خواهند برد. نوربخش بیان کرد: متأسفانه گاهی در فضای مجازی، برخی می‌کوشند حتی آواز را نیز به عرصه قطبی‌سازی تبدیل کنند. در حالی که وقتی بزرگی همچون روانشاد استاد محمدرضا شجریان برای ایرج لقب «پهلوان» به کار می‌برد، معنای آن روشن است.

مدیرعامل خانه موسیقی ایران گفت: شجریان بیش از چهل سال پیش خاطره‌ای را برای من نقل کردند؛ خاطره‌ای درباره منش، خصال و بزرگ‌منشی ایرج بزرگ.

او گفت؛ «تازه به رادیو آمده بودم و در ابتدای کارم بودم. چند آواز خوانده بودم. در آن روزگار، بسیاری از پیشکسوتان و بزرگان شاید چندان به جوان‌ترها اعتنا نمی‌کردند. روزی در حیاط رادیو، گوشه‌ای ایستاده بودم که دیدم آقایی از آن طرف، در حالی که مشغول گفت‌وگو بودند، به سمت من آمدند و گفت؛ آقا، آقای شجریان شمایید؟، گفتم: بله. گفت؛ آقا، یک آواز از شما شنیدم؛ بسیار خوب بود، آفرین. سپس بسیار مرا تشویق کردند. این اتفاق برای من بسیار امیدبخش بود؛ به من بال و پر داد و باعث شد به خودم ببالَم.»

وی افزود: استاد شجریان می‌گفت که همواره از این بزرگواری ایرج بزرگ یاد می‌کرد. خود ایرج بزرگ نیز، چنان‌که احتمالاً همه شما شنیده‌اید، در گفت‌وگویی که منتشر شده، همین خاطره را نقل کرده‌اند.

نوربخش گفت: وقتی بزرگان ما با یکدیگر چنین رفتار می‌کنند، دیگر ما نباید به خودمان اجازه دهیم فضا را قطبی کنیم. اینان همه بزرگ‌اند؛ همه گل‌های جاودان و طراوت‌بخش بوستان آواز ایران‌اند. همه عزیزند، همه بزرگ‌اند و همه را باید پاس داشت. باید از این قطبی‌سازی‌ها پرهیز کنیم.

مدیرعامل خانه موسیقی ایران افزود: روح بلند استاد ایرج عزیز در بهترین جای هستی نظاره‌گر ماست. برای او رحمت و رضوان الهی طلب می‌کنیم. قرین رحمت و رضوان خداوندی باد. مجدداً به خانواده محترم خواجه‌امیری، فرزندان گران‌قدر او جامعه هنری و همه مردم ایران تسلیت عرض می‌کنم.

از کودکی عاشق صدای ایرج بودم

علیرضا افتخاری خواننده پیشکسوت موسیقی سنتی نیز در این آیین با گرامیداشت یاد ایرج خواجه‌امیری با بیان خاطره‌ای از او اظهار کرد: روزی روزگاری، قرار بود استاد ایرج اجرایی در اصفهان داشته باشند. آن زمان من بیشتر از ۱۰ یا ۱۲ سال نداشتم. پرده‌ای در کوچه سپاهان نصب شده بود که روی آن نوشته بودند: «استاد ایرج به‌ زودی در این مکان اجرا خواهند داشت.»

وی گفت: شاید حدود یک ماه، مدرسه را رها کرده بودم و هر روز کنار آن محل می‌ایستادم؛ به امید اینکه بتوانم استاد ایرج را از نزدیک ببینم اما او در مکان دیگری برنامه داشت و آن زمان به آنجا نیامد. افتخاری افزود: با این وجود، همان‌ جا عشق من به استاد ایرج آغاز شد؛ عشقی که از کودکی، از همان ۱۲ سالگی، در وجودم شعله کشید. واقعاً نمی‌دانم چگونه باید آن احساس را بیان کنم. اینجا مکانی مقدس است اما من عاشق بودم؛ عاشق استاد ایرج.

این خواننده پیشکسوت موسیقی بیان کرد: هیچ‌ وقت تلاش نمی‌کردم شبیه استاد ایرج بخوانم؛ این صدا خودش راهش را پیدا کرده بود و من چاره‌ای نداشتم. وقتی می‌خواندم، انگار یکی از شاگردان کوچک استاد ایرج آواز می‌خواند. افتخاری در ادامه قطعه‌ای با مضمون «چرا یک دم کنار من نمی‌مانی…» را به یاد زنده یاد ایرج خواجه‌امیری اجرا کرد. «چرا یک دم کنار من نمی‌مانی/ چرا همچون نسیم از من گریزانی/چرا در دل مرا از خود نمی‌دانی/بیاد آور تو آن روز طلایی را».

افتخاری گفت: اکنون وقت آن است که صدای ایرج از رادیو پخش شود؛ صدای استادِ ما. اگر صدای او پخش نشود، صدای چه کسی باید پخش شود؟ تنها چیزی که به انسان روحیه می‌دهد، صدای با روح و پراحساس است اما حیف نیست که پس از ظهر، یا هر زمانی که تهیه می‌فرمایند، صدای استاد پخش نشود؟

وی افزود: باید به افتخار آنهایی که کمک کردند این فضا ایجاد شود، دست بزنیم. امیدوارم چنین شود و ما حداقل از صدای استاد روحیه بگیریم. ما سفره‌نشینان سر سفره استاد بودیم، هستیم و خواهیم بود. پس چه بهتر که صدای استاد پخش شود و دوباره دل‌هایمان را جلا دهد.

پدرم عاشق مردم ایران بود

همچنین در ادامه افتخاری از احسان خواجه امیری دعوت کرد که در جایگاه حضور داشته و قطعه‌ای را به یاد پدرش اجرا کند.

احسان خواجه‌امیری خواننده موسیقی پاپ و فرزند زنده‌یاد ایرج اظهار کرد: از دوران بیماری پدرم، ایرج، گفتنی‌ها را گفته‌ام و ناگفتنی‌ها را دیده‌ام. مدت‌هاست، از زمستان گذشته، نتوانسته‌ام بخوانم؛ گویی لال شده‌ام اما امروز احساس می‌کنم وظیفه دارم.

وی گفت: اگر پدرم امروز اینجا بود، قطعاً برای شما می‌خواند. آخرین درسی که در زندگی به من آموخت، عشق بود؛ عشق به ایران و عشق به شما. او عاشق مردم ایران بود.

خواجه امیری افزود: به شما قسم می‌خورم که پدرم همیشه می‌گفت: «من فقط می‌خواهم جایی باشم که مردم هستند؛ من می‌خواهم پیش مردم باشم؛ پیش مردم ایران.»

وی بیان کرد: استاد ایرج امروز در میان ما نیست اما ما آمده‌ایم تا با احترام و عشق، بدرقه‌اش کنیم. من جسارت می‌کنم و چند خطی از آوازهای استاد را تقدیم حضورتان می‌کنم. خواجه امیری سپس قطعه‌ای از آثار پدرش را در گرامیداشت یاد او خواند.

ایرج، بخشی جدایی‌ناپذیر از حافظه موسیقایی مردم ایران است

علی جهاندار خواننده موسیقی سنتی و مدرس آواز نیز ضمن گرامیداشت یاد و خاطره ایرج خواجه امیری اظهار کرد: همه ما وظیفه داریم علمدار و پاسدار این فرهنگ باشیم؛ همان‌ گونه که بسیاری از دوستان حاضر در این جمع نیز هستند.

وی گفت: من آوازهای ایرج را کلام‌ به‌ کلام دنبال کرده‌ام؛ شاید بخش بزرگی از آثار او را از بر باشم و خوانده باشم البته استاد ایرج نیازی به معرفی ندارد. همواره تلاش کرده‌ام کار بزرگان و استادانی را که از آنان آموخته‌ام، با دقت دنبال کنم. جناب آقای نوربخش نیز اشاره کرد که نباید در آسمان پُرستاره هنر آواز ایران، میان ستارگان جدایی و طرفداری ایجاد کنیم.

جهاندار افزود: گاهی گفته می‌شود چهار نفر در آواز ایران مدال طلا دارند اما معتقدم هر یک از این بزرگان، جایگاه یگانه خود را دارند؛ استاد بنان، استاد ایرج، استاد اکبر گلپایگانی، استاد شجریان و دیگر بزرگان آواز ایران. برخی شاید از سر ناآگاهی، تلاش می‌کنند میان این بزرگان مقایسه یا مرزبندی ایجاد کنند.

این مدرس آواز بیان کرد: همیشه گفته‌ام که در مزرعه فرهنگ این کشور، چند گل کمیاب روییده‌اند؛ نمی‌توان این‌ها را از هم جدا کرد و گفت این یکی چیست و آن دیگری کیست. هر یک از این بزرگان دنیایی از هنر، تجربه، خلاقیت و زیبایی‌ هستند حتی اگر بخواهیم شیوه اجرای آنان را موشکافی کنیم، می‌بینیم که هر کدام نگاه، بیان و ظرافت خاص خود را دارند.

وی گفت: برای مثال، استاد شجریان در ادای یک واژه یا در تاکید بر یک «مرا»، حال‌ و هوایی ویژه خلق می‌کند؛ ایرج نیز با طنازی و توانایی شگفت‌انگیز خود، در اجرای زنده و تصویری اشعار سعدی، فضایی دیگر و دلنشین پدید می‌آورد. بنابراین، باید با چنین نگاهی به این بزرگان نگریست اما ایرج، افزون بر همه این ویژگی‌ها، رکوردهایی دارد که کم‌نظیر است. اگر خوانندگان را به دوندگان یک ماراتن تشبیه کنیم، ایرج از معدود کسانی است که تا پایان مسیر، با اقتدار و بدون افت محسوس به خط پایان رسید.

جهاندار افزود: معنای این سخن چیست؟ یعنی شما در ۹۴ سالگی او نیز نمی‌توانید اجرایی پیدا کنید که در آن ضعف یا کاستی آشکاری در آوازش دیده شود. بسیاری از خوانندگان، با افزایش سن، خواه‌ نا خواه دچار افت‌ و خیزهایی در توانایی صوتی می‌شوند اما ایرج تا سال‌های پایانی عمر، آواز را با همان قدرت، صلابت و شکوه اجرا می‌کرد.

وی بیان کرد: یکی دیگر از ویژگی‌های ایرج همان عنوان زیبایی است که استاد بزرگ، حسن کسایی، بر او گذاشته بود: «پهلوان آواز». تصور کنید جمعی از هنرمندان و خوانندگان گرد هم آمده‌اند و هر یک آواز می‌خوانند؛ سپس ایرج وارد می‌شود و آواز سر می‌دهد. گویی عقابی بر فراز آن جمع پرواز می‌کند. حضور و صدای او چنان اقتدار و شکوهی داشت که فضا را دگرگون می‌کرد.

این مدرس آواز گفت: از زیبایی‌های آواز ایرج هر چه بگویم، کم گفته‌ام. او فقط یک خواننده نبود؛ یک پدیده بود، یک مکتب و بخشی جدایی‌ناپذیر از حافظه موسیقایی مردم ایران است.

جهاندار افزود: همه بزرگان آواز ایران برای ما محترم و عزیز هستند و هر کدام سهمی بزرگ در اعتلای این هنر دارند اما ایرج جایگاهی ویژه دارد؛ جایگاه استاد آواز، پهلوان آواز و هنرمندی که صدایش تا همیشه در جان و خاطره مردم این سرزمین باقی خواهد ماند.

یاد ایرج همیشه زنده‌ است

علی‌اصغر شاه‌زیدی خواننده پیشکسوت موسیقی سنتی و از پرچم‌داران موسیقی آوازی اصفهان نیز در این آیین با عرض تسلیت به خانواده ایرج خواجه امیری گفت: استاد ایرج، عزیزی است که با رفتنش، جمع ما را از هم گسست اما او هرگز تنها نیست.

وی افزود: استاد ایرج همان کسی بود که وقتی قرار بود صدایش ساعت ۹ شب از رادیو پخش شود، همه خود را به رادیو می‌رساندند تا صدای او را بشنوند. امروز او در میان ما نیست اما یادش زنده است. امیدوارم ما نیز به گونه‌ای زندگی کنیم که خدمتگزار باشیم و عمرمان طولانی و پر از سلامت باشد.

شاه‌زیدی بیان کرد: من بارها با استاد ایرج صحبت کرده بودم. او وقتی سخن می‌گفت، بسیار جالب و قابل توجه بود. من درباره لحن آواز ایرج با آقای تاج صحبت کرده بودم.

او معتقد بود که یک صدای خوب، تنها به زحمت به دست نمی‌آید بلکه نیاز به ده ها سال ممارست، تحقیق و تمرین دارد.

این خواننده پیشکسوت موسیقی سنتی گفت: آواز یکی از سخت‌ترین رشته‌هاست؛ نیازمند ادب، شناخت شعر و تجربه شنیداری است. بسیاری از خوانندگان امروز فقط به تقلید از سبک استاد شجریان می‌خوانند، در حالی که در گذشته، هنرمندانی همچون همایون تاج‌المالک با زیرکی و دانایی، از اشعار مختلف برای گوشه‌های مختلف موسیقی استفاده می‌کردند.

شاه‌زیدی بار دیگر با گرامیداشت یاد زنده‌یاد ایرج، قطعه‌ای را با یاد زنده‌یاد تاج اصفهانی و ایرج خواند.

محمد موسوی مدرس و نوازنده پیشکسوت نی نیز در این آیین با گرامیداشت یاد ایرج خواجه‌امیری اظهار کرد: من با این هنرمند ۶۰ سال رفاقت داشتم، استاد تاج اصفهانی همواره از ایرج به نیکی یاد می‌کرد و می‌گفت که ای کاش من صدای ایرج را داشتم.

دلنوشته نوه زنده‌یاد ایرج خواجه‌امیری

وی همچنین قطعه‌ای را با نی اجرا کرد. دلنوشته خانواده ایرج خواجه‌امیری در پایان این آیین بیداد خواجه امیری نوه زنده‌یاد ایرج خواجه‌امیری ضمن قدردانی از حضور هنرمندان و مردم در آیین بدرقه ایرج دلنوشته‌ای را خواند که بدین شرح است: «ما زنده‌ایم به عشق و فنا را نمی‌شناسیم.

امروز آمده‌ایم تا با عزیزترین فرد زندگی‌مان وداع کنیم؛ با پدری مهربان، پدربزرگی عاشق و انسانی بزرگ‌دل، که برای ما، پیش از آنکه «استاد ایرج خواجه‌امیری» و صدای ماندگار موسیقی ایران باشد، تکیه‌گاهی سرشار از عشق و پناهی امن بود.

پدر عزیزمان! شما سال‌ها با صدایتان در دل مردم ایران زیستید. نسل‌های بسیاری با آواز شما عاشق شدند، گریستند و خندیدند. نام شما و صدایتان بخشی از خاطره و فرهنگ این سرزمین است و تا سال‌های سال در قلب مردم ایران باقی خواهد ماند. اما برای ما، شما چیزی فراتر از یک صدای ماندگار بودید؛ وجودِ مهربان و باصفایتان با کلمات توصیف‌شدنی نیست. قلب بخشنده‌تان همیشه برای یاریِ دیگران می‌تپید.

ما فرزندانتان بسیار خوشبخت بودیم که شما را داشتیم؛ خوشبخت بودیم که صدایتان را از نزدیک شنیدیم، خنده‌هایتان را دیدیم و آغوش پرمهرتان را با تمام وجود لمس کردیم. امروز اگرچه جسمتان را به خاک می‌سپاریم، اما عشقتان تا ابد در قلب ما جاودانه است. شما در آوازتان، در ترانه‌هایتان، در خاطرات مردم، در قلب تمام کسانی که دوستتان داشتند و بیش از همه در قلب ما، زنده خواهید ماند.

آرام بخواب، عزیزِ دلِ ما. شما تمام عمر با عشق خواندی و شادی آفریدی. امروز نوبت ماست که با عشق، ولی با اشک، شما را بدرقه کنیم. صدایت همیشه در گوش زمان باقی‌ است. سفر بخیر، پهلوان آواز ایران؛ سفر بخیر، صدای جاودانه نسل‌ها؛

سفر بخیر، پدر عزیزتر از جانمان…»

ایرج، بنا به خواست خانواده در تهران به خاک سپرده می‌شود

سیدعباس سجادی شاعر و مجری برنامه همچنین با قدردانی حضور هنرمندان برجسته و بزرگان فرهنگ و ادب در این مراسم گفت: از استاندار و مسئولان استان اصفهان و شهر زادگاه استاد ایرج که در زمان بیماری او برای دلجویی به منزل و بیمارستان آمدند، قدردانی می‌کنیم.

وی افزود: مسئولان استان اصفهان به خانواده استاد خواجه‌امیری پیشنهاد دادند که با افتخار، پیکر او در اصفهان یا خالدآباد تشییع و خاکسپاری شود اما به دلیل حفظ حقوق خانواده و دسترسی راحت‌تر، تصمیم گرفته شد تا مراسم در تهران برگزار شود. من به احسان خواجه‌امیری نیز اطمینان دادم که حتماً مراسم بسیار خوبی در خالدآباد خواهیم داشت.

سجادی بیان کرد: این نوید را می‌دهم‌ که قرار است در خالدآباد موزه‌ای فرهنگی به نام استاد ایرج بنا شود. از فعالان فرهنگی، اجتماعی، شورای شهر و شهرداری مناطق نطنز و خالدآباد و به‌ ویژه از مفاخر این منطقه که صمیمانه پیگیری کردند، سپاسگزاری می‌کنم.

پس از وداع هنرمندان و خانواده ایرج خواجه امیری با پیکر او، پیکر این هنرمند فقید با نوای نی برای خاکسپاری به قطعه هنرمندان بهشت زهرا(س) منتقل شد.